Білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі БҰҰ (ЮНЕСКО)

ЮНЕСКО-ның негізгі мақсаты – білім, ғылым және мәдениет салаларында халықтардың ынтымақтастығын нәсіл, жыныс, тіл және дін айырмашылықтарын есепке алмай кеңейту болып табылады.

Қазақстан ЮНЕСКО-ға 1992 ж. 22 мамырда мүше болды. 1992 ж. желтоқсанда ҚР СІМ жанынан ЮНЕСКО істері жөніндегі ҚР Ұлттық комиссиясы құрылды. 1993 жылдан 2014 жылдың сәуіріне дейін Ұлттық комиссия Төрағасы болып мемлекеттік қайраткер И.Н.Тасмағамбетов болды. 2014 жылғы 11 сәуірден бері Ұлттық комиссияны Мәдениет және спорт министрі А.Мұхамедиұлы басқарып келеді. 2008 жылғы қарашадан бастап Ұлттық комиссияның Бас хатшысы – ҚР СІМ Көпжақты ынтымақтастық департаменті директорының орынбасары Д.Изанова. 2017 жылғы қарашадан бастап ҚР ЮНЕСКО жанындағы тұрақты өкілі ҚР Франциядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Ж. Ғалиев атқарады.

1994 жылдан Алматы қаласында ЮНЕСКО-ның Бюросы жұмыс істейді. 2001 жылы Бюро өңірлік мәртебесін алды. 2017 жылдың 1 сәуірден бастап К. Пиккат Бюроның директоры болып табылады.

Қазақстан Республикасы ЮНЕСКО-ның 15 халықаралықконвенцияларының қатысушысы болып табылады

1995 ж. Қазақстанға ЮНЕСКО Бас директоры Федерико Майор келді. 1995 ж. қарашада Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ЮНЕСКО-ның Париж қаласындағы штаб-пәтеріне алғаш рет сапармен барды.ЮНЕСКО-ның Бас директоры Коичиро Мацуура Қазақстанға 1999 жылғы маусымда және 2001 жылғы тамызда келді. Сонымен бірге Бас директор Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының ІІ Съезіне құрметті қонақ ретінде қатысты (2006 ж. 12-14 қыркүйек). 2012 жылғы мамырда Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының ІV Съезіне ЮНЕСКО Бас директоры Ирина Бокова Қазақстанға алғаш рет ресми сапары болды.И.Бокованың екінші ресми сапары 2013 жылғы тамызда Халықаралық мәдени жақындастықтың он жылдығын ұлықтау (2013-2022 жж.) бойынша Халықаралық форумына қатысуы аясында болды. 2015 жылғы 6 қарашада ҚР Президенті Н.А. Назарбаев Францияға өзінің ресми іссапарының шеңберінде Ұйымның құрылғанына 70 жыл толуына арналған ЮНЕСКО Бас Конференцияның 38-сессиясына қатысты.

2011 жылғы 25 қазан мен 10 қараша аралығында ЮНЕСКО Бас конференциясының 36-сессиясы өткізілді, оның барысында әлемдегі бірінші мұздықтардың еру процесін зерттейтін алғашқы орталықты Алматы қаласында ЮНЕСКО қамқорлығымен Өңірлік гляциологиялық орталығында (2-санат) құру туралы шешім қабылданды. Орталықтың ашылуы 2012 жылғы желтоқсанда өтті.

2011 жылы Қазақстан ЮНЕСКО шеңберінде «21 ғасырдағы жаңа гуманизм» әлемдікқұрылыс жаһандық диалогы мен стратегиясына жәрдемдесу және халықаралық мәдениет жақындастығының жылдығына оң көзақарасты серпінді сақтауды көздеген 2013-2022 жж. Халықаралық мәдениет жақындастығының онжылдығын өткізу туралы (ХМЖО) (2010 жылы ҚР бастамасымен БҰҰ жариялаған) қарарына бастамашы болды.

2013 жылғы қарашада Ұлттық комиссия төрағасы И.Тасмағамбетовтың төрағалығымен ҚР делегациясы ЮНЕСКО Бас конференциясының 37-сессиясына қатысты. Мүше мемлекеттер Қазақстанның ХМЖО іс-шаралар жоспары және Ұлы Жібек жолы бойынша ЮНЕСКО онлайн платформасын ілгерілету туралы бастамасының бұрыштамасын бір ауыздан қабылдады.

2013 жылғы 23 тамызда Астанада әлемдегі танымал саяси, мәдени және ғылым қайраткерлерінің, ЮНЕСКО, БҰҰ басшыларының қатысуымен Халықаралық мәдени жақындастықтың онжылдығын ұлықтау (2013-2022 жж.) жағдайы бойынша халықаралық форум өтті.

2013 жылғы 14-16 қазанда Алматыда ЮНЕСКО аясында Ұлы Жібек Жолы жөнінде әлем бойынша алғашқы кешенді онлайн платформасының ресми жұмыс істеуіне орай Ұлы Жібек Жолы бойынша халықаралық форум өткізілді.

2016 ж. Халықаралық мәдениеттер жақындастығының онжылдығы шеңберінде (2013-2022 жж.) ҚР Президенті Н.Назарбаевтың бастамасымен ү.ж. Алматы қаласындағы Мәдениеттерді жақындастыру орталығы ашылды және оған 2017 ж. ЮНЕСКО ІІ санатты Халықаралық институтының мәртебесін берді.

2017 ж.қазанда ЮНЕСКО-ның штаб-пәтерінде Атқарушы Кеңесінің 202-сессиясы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты Ұлттық бағдарламаның танысытырылымы өтті. Іс-шара шеңберінде ғылыми-практикалық конференция, көрме және гала-концерттер ұйымдастырылды.

ЮНЕСКО-ның «Әлем әртісі» А.Мұсаходжаева (1998 ж.), «Спорт бойынша ерікті елші» С.Сәпиев (2013 ж.) құрметті атағын алды. 1999 ж. шілдеде Астана қ. ЮНЕСКО «Бейбітшілік қаласы» сыйлығына лайықты деп танылды. 2017 жылы Алматы қаласы «музыка шығармашылығы» номинациясына ЮНЕСКО-ның креативті қалалар тізіміне енгізілді.

ҚР-дың ЮНЕСКО-мен мәдениет саласындағы ынтымақтастығы Ұлттық Комиссияның жанында құрылған 4 ұлттық комитет: дүниежүзілік мұра, «Әлем жады» құжаттық мұра, материалдық емес мәдени мұраны қорғау және халықаралық музей кеңесі арқылы іске асады.

ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне 5 номинация: Қожа Ахмет Яссауи мавзолейі (2003 ж.), Тамғалы археологиялық ландшафтының петорглифтері (2004 ж.), «Сары-Арқа – Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері» номинациясы шеңберіндегі Қорғалжын және Наурызым қорығы (2008 ж.), сондай-ақ «Жібек жолы: Чаньань-Тянь-Шань дәлізі бағыттарының желісі» атты Қытай және Қырғыз Республикаларымен бірлескен сериялық траншекаралық номинация аясында сегіз қазақстандық объекті (Алматы облысындағы – Қаялық, Арқамерген, Талғар қалашықтары, Жамбыл облысындағы – Степнинское, Ақыртас, Құлан, Қостөбе, Өрнек қалашықтары) кірген (2014 ж.), сондай-ақ Қырғызстанмен жәнеӨзбекстанмен бірлескен «Батыс Тянь-Шань» (2013 ж.) трансұлттық номинациясы шеңберінде Ақсу-Жабағылы, Сайрам-Өгем және Қаратау қорығы. Жапонияның қаржылық қолдауымен көне Отырар қаласын сақтау жобасы жүзеге асырылды.

ЮНЕСКО-ның атаулы күндер және оқиғалар күнтізбесіне мыналар кірді: А.Құнанбаевтың туылғанына 150 жыл, М.Әуезовтің 100 жылдығы, Түркістан қаласының 1500 жылдығы, Мұхамед Хайдар Дулатидың 500 жылдығы, С.Мұқанов пен Қ.Сәтбаевтың 100 жылдығы, Тараз қаласының 2000 жылдығы, Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығы, ғалым Әлкей Марғұланның 100 жылдығы, Әбілхан Қастеевтің туылғанына 100 жылдығы, композитор Ахмет Жұбанов пен ғалым Ақжан Машанидің 100 жылдығы, актриса Ә. Өмірзақованың 100 жылдығы, «Қыз Жібек» эпосына 500 жылдығы, ғалым У.Ахмедсафиннің 100 жылдығы (2012 ж.), режиссер және актер Ш.Аймановтың 100 жылдығы (2014 ж.), жазушы І.Есенберлиннің 100 жылдығы (2015 ж.), мемлекет қайраткері Ә.Бөкейханның 150 жылдығы (2016 ж.), Алматы қ. 1000 жылдығы (2016 ж.) жәнеҚожа Ахмет Яссауидің қайтыс болғанына 850-жыл(2016 ж. Түркиямен бірлескен өтінім).

ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» халықаралық құжаттық мұра тізілімінде ҚР-дан Қожа Ахмет Яссауи және оның шәкірттерінің қолжазбасы, «Невада-Семей» ядроға қарсы халықаралық қозғалысының архвитік материалдары, сондай-ақ «Арал теңізінің архивтік қорлары» бар. 2016 ж. 18 ғасырдың Шағатай қолжазбасының «Хандар шежіресі» номинациясына ұсынылды.

Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне ҚР-дан 8 номинация ұсынылды: ұлттық өтінім «Домбыра күйін орындау өнері» (2014ж.) және «Қазақ күресі» (2016ж.), Қырғызстанмен бірлескен «Киіз үйді жасау машықтары» (2014ж.) және «Айтыс/Айтыш, суырып салма өнері» (2015ж.), сондай-ақкөпұлттық өтінім «Наурыз» (12 ел), «Құс салу» (18 ел),«Түрік пәтір наны» (4 ел) номинациясы кірді. Соңғы үшеуі 2016 жылы енгізілді. 2017 жылғы желтоқсанда «Асық ойындары» Ұлттық өтінімі тізімге енгізілді.

2008 ж. ЮНЕСКО-да ҚР бастамасымен «Халықтардың ұлы қоныстануы»алғашқы халықаралық конференциясы өтті. 2011 жылғы желтоқсанда Колумбия университетінде (Нью-Иорк қ.) «Халықтардың ұлы қоныстануы: Американың Колумбқа дейінгі қоныстануы» 2-конференциясы, 2013 жылғы желтоқсанда Корей Республикасында «Оңтүстік-Шығыс Азия және Алыс шығыс қоныстануы» 3-конференциясы, 2014 жылғы желтоқсанда Испанияда «Еуропаның қоныстануы» 4-конференциясы, 2016 ж. ЮНЕСКО штаб-пәтерінде «Көне Кіші Азияның қоныстануы» 5-конференциясы өтті. 2014 жылдан «Халықтардың ұлы қоныстануы» ХМЖО өткізу бойынша ЮНЕСКО іс-қимыл жоспарына енген.

Білім беру саласының басым бағыты болып БҰҰ-ның Орнықты дамудың 4-ші мақсаты«Толықжәне әділ сапалы білім беруді қамтамасыз ету және баршаға өмір бойы білім алу мүкіндігін беру» болып табылады. 2017 ж. Ұлттық комиссия шеңберінде білім беру жөніндегі Ұлттық комитетін құрды.

«Орнықты даму мақсатында білім беру» Бағдарламасы шеңберінде ҚР 100 мектеп «Экомектеп» бағдарламасын іске асыруда, 800 мектеп георгафия; химия және физика пәндеріне оқытуда SPARE (тұрақты энергетика) жобасының материалдарын қолданады. ҚР 31 мектеп ЮНЕСКО-ның қауымдастырылған мектептері сертификатын алған.

ЮНЕСКО-ның 6 кафедралары Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ (журналистика және тұрақты даму бойынша), Абай ат.ҚазҰПУ (педагогика бойынша), Р. Сүлейменов атындағышығыстану институты («Ғылым және руханият» кафедрасы), Л.Гумилев атындағы ЕҰУ (толеранттылық бойынша) және Алматыдағы Қазақстандық-Неміс Университетінде (су қорын басқару бойынша) құрылды.

50 клубтың басын қосқан ЮНЕСКО клубтарының Қазақстандық федерациясы 2011 жылғы тамызда ресми түрде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік клубтары, орталықтары және ЮНЕСКО ассоциациялары қатарына енді. ЮНЕСКО-ның Азия-Тынық Мұхит федерациясы клубтарының атқарушы кеңісінің 23-сессиясы барысындаБ.Ақшолақов 2020 жылға дейін төраға болып сайланды.

Ғылым саласындағы ынтымақтастық ЮНЕСКО-ның 4 жаһандық бағдарламасы «Халықаралық гидроглогиялық бағдарлама», «Адам және Биосфера», «Биэтика» және «ЮНЕСКО Жаһадық геопарктар» бойынша жұмыс істейтін 4 ғылыми ұлттық комитеттердің бағыты бойынша жүзеге асырылады. Соңғы Ұлттық комитет 2017 жылғы ақпанда құрылды. 2017 жылға қарашада Маңғыстау облысының аумағы ТМД аумағында бірінші болып ЮНЕСКО-ның Жаһандық геопарктар тізіміне енгізу болып табылады.


Қосылған : 4.12.2013, 19:26, Өзгертілген : 5.03.2018, 10:40